.........................................................................................................................................
· Artículos de opinión · Artículos de análisis político · Archivo·
.........................................................................................................................................

Os verdugos de Compostela

Fun ver Bonaval, o novo parque. Está construído sobre un cemiterio, como vostedes xa saben. Iso non ten nada de particular en Compostela. Pero Bonaval, a máis de camposanto, ten outra particularidade topográfica: foi campo de suplicio.

O propio topónimo está supostamente relacionado con este feito. Todos coñecen a lenda de Xan Tuorum.Xan Tuorum ía ser axustizado e pediu axuda á Virxe. "¡Ven e váleme!". A Virxe fixo o que hoxe non considerariamos un favor excesivo: fíxoo morrer ó pé do cadafalso, antes de pasar pola infamia dunha morte de criminal.

Unha vez quixen facer un censo dos campos de suplicio de Compostela, e saíanme varios. Lembro, por exemplo, que tamén había cadafalso en Santa Susana. Tíñase o sangue por impuro, por moito que os que o verquesen o fixeran involuntariamente, polo que os sacrificios facíanse nas aforas. A modernidade superou este prexuízo e fixo da execución algo público, mesmo festivo. ¿Non eran acaso os admirados humanistas italianos, Maffio Vegio por exemplo, quen recomendaban levar ós nenos a presenciar as execucións, como pedagoxía, e mesmo baterlle alí mesmo para que lles quedase máis gravada a escena?. Quizais por eso abandonouse Santa Susana por Porta Faxeiras, que era un sitio máis frecuentando

Segue séndoo, coas súas terrazas onde a xente toma o café. Mais aínda Neira de Mosquera lembraba ter visto de neno corpos de aforcados pendurar do arco da porta. O propio verdugo local vivía nese lugar que agora ocupan dúas pulcras cafeterías, nunha vivenda que era gratuíta e debía estar preceptivamente pintada de vermello (a cor infamante, xunto co amarelo dos xudeus e as prostitutas).

A condición do verdugo era un tanto ambigua. Dunha parte resultaba un ser abominable para o común das xentes (aínda que no noso século recibíanse no Ministerio de Xustiza británico unhas cinco solicitudes semanais para o posto). Sempre foi difícil recrutalos.En moitos lugares obrigábase ó último en censarse na vila ou en casar e en Amberes o cargo era para o decano dos carniceiros (en atención ós seus coñecementos de anatomía). En Francia un ritual simboliza a súa categoría: cando o rei o nomea bótalle o documento asinado baixo a mesa, para que teña que se arrastrar a recollelo.

E sen embargo existen moitos paralelismos entre o rei e este seu servidor que é como a parte escura, o necesario complemento, da actividade supostamente benéfica da monarquía. Tanto reis como verdugos eran intocables, únicos, difíciles de casar, e transmitían o seu oficio ós sucesores Houbo grandes dinastías de verdugos, como os Deibler, os Roch de Dijon, os Calcraft de Inglaterra, os Gröber e Reichart de Alemania, sobre todo os Sanson parisinos ou os Tara Masih de Pakistán (que exercían esa función xustamente por ser cristiáns, xa que musulmáns e hinduístas desprezaban esta profesión). O verdugo ten certos privilexios: estaba obrigado a enrularse e empolvarse o cabelo, a levar entorchados; en certos estados de Alemania adquiría prebendas cada vez que acadaba un fixo de cabezas cortadas (nun sistema sinistramente similar ó actual dos regalos-punto), en Würtemberg tiña dereito a que o chamaran doutor e en París ostentaba o chamado dereito de hâvage, que consistía en apoderarse da cantidade que podía apreixar coa súa man de todos os cereais expostos no mercado.

En Compostela os verdugos, que recibían o eufemístico nome de "oficial público", eran famosos en todo o Reino por ser ilustrados e cantar ben. Esta rareza debíase a que en Compostela o executor desempeñaba ó mesmo tempo o posto de pregoeiro, polo que se lle esixía boa voz e saber ler. Tiña de levar albarda e as insignias preceptivas para non confundirse entre os demais cidadáns. Eran elegantes Por unha nota de Cunqueiro sabemos que vestían de pano verde cun sombreiro a xogo e logo, co cambio da moda sombreiro negro con cinta branca ou un sombreiro branco con cinta negra.

Coñecemos as instruccións que recibían a través das que lle dan a Gregorio Lauro en 1698 Este tal Lauro era o que hoxe chamariamos unha víctima do paro especializado. Exercera anteriormente o oficio en A Coruña, pero o despediran cando se lle escapou do garrote un reo de sodomía. Lauro viu o ceo aberto cando saíu a concurso unha praza na cidade do Apóstolo; praza que logrou sen dificultade dada a súa capacitación laboral.

O Concello indícalle que pase pola Praza do Campo dúas ou tres veces ó día "a ver se lle mandan executar algunha cousa" (ou persoa, engadimos nós). Mándanlle que non mire mal á xente (temíase o seu mal de ollo) e, que sexa abstemio. E o máis curioso de todo: debe inspeccionar a salubridade das fontes da vila, unha función sanitaria insólita neste gremio. Como tiña o privilexio de quedarse con todos os panos sucios que vise lavar nas fontes, podemos imaxinar a súa casa chea de panos de todas as mulleres de Santiago. Unha imaxe poética irresistible, polo menos para min.En canto ó soldo é máis que suficiente: ten dereito de peaxe sobre as mercadorías que entren á cidade (dous maravedises por cada tea, dezaseis por cada carro de grao), a parte isto ten un soldo duns 300 reais normalmente, con numerosos pluses para o caso que tivera que se esmerar, por exemplo esnaquizando un reo e levando logo as cabezas ós lugares onde cometeran os seus delictos, como prevían as leis. O esnaquizamento consistía literalmente en dividir o corpo do condenado en catro partes, polas que o verdugo recibía a simbólica cifra de 44 reais.

Pérez Constanti, que nas súas Viejas Notas Galicianas (o imprescindible libro editado polo erudito compostelán J.L.Cabo) publica as tarifas dun destes profesionais, relata de paso o caso dun que solicitou a praza cando contaba tan só 19 anos. Xa traballara no mesmo na Coruña e, como di o seu pai na carta de presentación "coa maior exactitude e sen dar o menor motivo a queixa algunha" (a excepción, seguramente, dos reos). O orgulloso pai mesmo ofrecía outro fillo de 12 anos como axudante, xentil oferta que foi rexeitada ata que cumpriu a moito máis axeitada idade de 22 anos.

Hai moitos outros tipos curiosos, como Leandro García Solano, un soriano que veu en 1807 en peregrinaxe e quedou como executor, todo un exemplo da espiritualidade que inspira a moitos o Camiño. Pero sería longo facer un censo. Eu ó verdugo compostelán tipo imaxínoo sinistro, coa pequena escaleira no sombreiro (o símbolo gremial) e unha filla imposible de casar. Seguramente usaba o chamado nó Pierrepoint, invento inglés que fixo furor (o nó á esquerda da mandíbula e a caída longa). Os profesores da Universidade Compostelá intercambiarían con el o tratamento mutuo de doutor. Imaxínoopor Santa Susana, ou na actual praza de abastos abrindo a man monstruosa sobre o millo de Arzúa, comulgando na catedral enluvado (debían facelo así). Ou no mesmo San Miguel dos agros onde, en Compostela, velábase a suicidas e aforcados antes de botalos en foxa común ou soterralos nos cruces de camiños para que os viaxeiros os pisasen.

A historia local toma ás veces a forma dun pesadelo.

Miguel Murado
Sete días